Beschrijving van het gebied en watersysteem op hoofdlijnen

Het Naardermeer is een ondiepe plas: de enige in het beheergebied van AGV die van nature is ontstaan. Het is het oudste beschermde Nederlandse natuurreservaat. Het Naardermeer ligt op de overgang van de Utrechtse Heuvelrug (zand) naar het lager gelegen veenweidegebied (klei en veen). Het bestaat uit een plassengebied met riet, veenmosrietlanden, trilveen, hooiland en moerasbos. Kwel vanuit de Utrechtse Heuvelrug draagt bij aan het bijzondere karakter van de natuur. Molen De Onrust in het noordwesten van het gebied zorgt voor de bemaling van het Naardermeer. De bemaling is hierdoor windafhankelijk. Water wordt voornamelijk in het zomerhalfjaar ingelaten via een defosfateringsinstallatie.
Naardermeer (NL11_4_1) heeft watertype “grote ondiepe gebufferde plassen” (M14) en het wateroppervlak van het waterlichaam is 222 hectare.
Het waterlichaam bestaat uit de deelgebieden:
3100-EAG-1 (Naardermeer, Binnenzij/Spookgat), 3100-EAG-2 (Naardermeer, Groote Meer Noord), 3100-EAG-3 (Naardermeer, Groote Meer ZO), 3100-EAG-4 (Naardermeer, Veertigmorgen), 3100-EAG-5 (Naardermeer, Wijde- of Bovenste Blik), 3100-EAG-9 (Naardermeer, Kwelgebied noord)
Het waterlichaam ligt in de provincie(s) Noord-Holland en gemeente(n) Gooise Meren, Hilversum en Weesp. Het waterlichaam Naardermeer heeft de status Natura2000-gebied en KRW waterlichaam en is in eigendom van Natuurmonumenten.

Het ecosysteem ziet eruit als onderstaand beeld

Ligging waterlichaam

Ligging deelgebieden

Ecologische analyse op hoofdlijnen

De doelen
Het KRW-doel is het realiseren van een goede ecologische toestand voor Grote ondiepe gebufferde plassen (M14), met scores voor fytoplankton, macrofauna, waterflora en vis in het groen. De Natura2000-doelen zijn gericht op waardevolle onderwatervegetaties in de plassen, veenmosrietlanden, trilveen, hoogveenbossen en geschikt riethabitat voor zeldzame moerasvogels.

De huidige toestand vergeleken met de doelen –matig
De toestand in Naardermeer (zwarte lijnen in de figuur hiernaast) is matig. Het biologische kwaliteitselement met het laagste oordeel is Ov. waterflora. De slechts scorende deelmaatlat van dit kwaliteitselement is Soortensamenstelling macrofyten.

De actuele toestand in het Naardermeer is niet overal stabiel en verschilt tussen de verschillende deelgebieden in het meer. In het Bovenste Blik is de toestand minder goed dan in de rest van het Naardermeer en in het gehele meer scoort de vegetatie daardoor minder goed in de laatste drie meetjaren (2016, 2017 en 2018). De ecologische toestand van het Bovenste Blik verschilt per jaar en varieert tussen een (blauw)algen gedomineerd systeem zonder planten en een systeem met woekerende waterplanten en zeer lokaal kranswieren. De bedekking en ruimtelijke spreiding van kranswieren en fonteinkruiden laten in het hele meer een afname zien van het areaal waar deze voorkomen. De hoeveelheid algen is toegenomen, en de biodiversiteit en aantal individuen van macrofauna is afgenomen gedurende de afgelopen 10 jaar. Het grootste deel van het Naardermeer is helder en rijk aan kranswieren, maar de vegetatie is vaak bedekt is met een laag perifyton, die de lichtuitdoving voor waterplanten in het meer verdubbelt. Ook is de biomassa van brasem hoog en zijn dikke, zwavelrijke sliblagen aanwezig in het meer. Hoewel de brasembiomassa afneemt en het slib redelijk voedselarm is maken deze factoren het systeem kwetsbaar voor een verhoging van de fosforbelasting door droogte, de hoeveelheid en voedselrijkdom van het inlaatwater, hoge temperaturen en verhoogde uitspoeling van voedingsstoffen uit de percelen. De score op de maatlat Fytoplankton vertoont een negatieve trend (-0.15 ekr per planperiode tussen 2006 en 2019). De score op de maatlat Waterflora vertoont een positieve trend (0.07 ekr per planperiode tussen 2006 en 2019). De score op de maatlat Macrofauna vertoont een negatieve trend (-0.05 ekr per planperiode tussen 2006 en 2019). De score op de maatlat Vis vertoont een positieve trend (0.08 ekr per planperiode tussen 2006 en 2019). Scores op de parameters stikstof en fosfor zijn tussen 2006 en 2015 verbeterd, maar na 2015 achteruit gegaan. Het doorzicht is iets verbeterd gedurende de afgelopen planperiode.

Oorzaken op hoofdlijnen
De oorzaak van de matige kwaliteit is met name een te hoge belasting met voedingsstoffen en de waterbodem in het Bovenste Blik. Het voedselrijke water uit het voormalig agrarisch gebied de Meerlanden (Naardermeer-oost) watert af via het Bovenste Blik en vormt daarmee een grote bron van voedingsstoffen. Ten Noorden van het spoor vormt inlaatwater een aanzienlijk deel van de belasting. Het rendement van de defosfateringsinstallatie is de afgelopen jaren laag geweest en de inlaatcapaciteit onvoldoende in droge zomers. Hierdoor is de belasting vanuit het inlaatwater ten Noorden van het Spoor hoger geweest de afgelopen jaren. Ook is de biomassa van brasem hoog en zijn dikke, zwavelrijke sliblagen aanwezig in het meer. Mogelijk leveren ruiende en broedende ganzen ook een bijdrage aan de fosforbelasting in het Bovenste Blik. Een mogelijke bedreiging voor de goede ecologische toestand is de rode Amerikaanse rivierkreeft die in het Naardermeer voorkomt.

Maatregelen op hoofdlijnen
Veel maatregelen zijn gericht op het verlagen van de fosforbelasting, bijvoorbeeld door Het afkoppelen van de Meerlanden, waarbij het water uit de Meerlanden via de Hilversumse Bovenmeent wordt afgevoerd. Ook het baggeren van de waterbodem (in opdracht van Natuurmonumenten) draagt bij aan het verbeteren van de ecologische toestand in het Bovenste Blik. Voor het gebied ten Noorden van het spoor is het vooral van belang de volledige peilmarges optimaal te benutten en te zorgen dat de defosfateringsinstallatie optimaal functioneert.

Toestand

Huidige toestand vergeleken met doelen. De achtergrondkleuren in het figuur staan voor de klasseindeling van het huidige doel. Wanneer de zwarte streep over de groene achtergrondkleur (GEP) valt is het doel gehaald.

Ecologische sleutelfactoren

	Productiviteit water vormt een probleem: De fosforbelasting van het Naardermeer ligt tussen de lage en hoge kritische grens. Dit betekent dat de plas nu helder is, maar wel risico loopt op een omslag van een heldere naar een troebele toestand. De ecologische toestand laat op dit moment al signalen zien van achteruitgang in biodiversiteit. Ten noorden van het spoor vormt inlaatwater een aanzienlijk deel van de belasting. Het defosfateren van het inlaatwater en de optimalisatie van het rendement van de installatie is dus van groot belang voor het behoud van de ecologische waterkwaliteit in het meer. In het Bovenste Blik is de huidige toestand slechter dan in de rest van het meer. De oorzaak van een slechte biologische toestand in het Bovenste Blik is een te hoge belasting met voedingsstoffen en nalevering vanuit de waterbodem. Het voedselrijke water uit het voormalig agrarisch gebied Naardermeer-oost/ Meerlanden watert af via het Bovenste Blik en vormt daarmee een grote bron van voedingsstoffen. In Veertigmorgen en het Bovenste Blik zijn ook de percelen een grote bron van voedingsstoffen. Door een afname van wegzijging of toename van kwel in de percelen kan de hoeveelheid uitspoeling van fosfor en humuszuren uit de percelen toenemen. De berekende veranderingen bij peilwijzigingen in de Schil en het Naardermeer zijn marginaal, maar de berekeningen hebben een grote onzekerheid.
	Lichtklimaat vormt nog geen probleem, maar staat onder druk. Er valt voldoende licht op de bodem voor waterplanten. De vegetatie is vaak bedekt is met een laag perifyton, die de lichtuitdoving voor waterplanten in het meer verdubbelt. Ook is de biomassa van brasem hoog. Dit zijn factoren die het lichtklimaat kunnen belemmeren en een aandachtspunt vormen in het Naardermeer.
	Productiviteit bodem vormt lokaal een probleem. De waterbodem vormt alleen in het Spookgat een risico voor woekerende waterplanten, omdat deze te voedselrijk is. Er zijn geen hoge sulfide- en ammoniumgehalten gemeten, maar wel hoge zwavelgehalten in het poriewater.
	Habitatgeschiktheid vormt nog geen probleem, maar staat onder druk. Emergente vegetatie is de afgelopen jaren minder dicht (zie ESF verwijdering). Bovendien is weinig koolstof aanwezig in de plas. De toenemende hoeveelheid algen leidt bovendien tot een hoge pH in het meer en dit resulteert weer in een geringe beschikbaarheid van koolstof in de vorm van CO2, wat de soortensamenstelling van waterplanten nadelig kan beïnvloeden. Soorten van voedselrijk water kunnen daardoor beter groeien dan indifferente soorten (zoals de kranswieren). Ook is het systeem gevoelig voor een verdere afname van habitatkwaliteit wanneer de hoeveelheid voor planten beschikbaar koolstof en calcium verder afnemen. Neerslag is zuur, daarom zijn er basen nodig om de verzuring bij trilveen en veenmosrietlanden te bufferen. Door een verhoging van het maximum peil met 10 cm en het beperken van de oppervlaktewateraanvoer naar de kern van het Naardermeer zou het aandeel regenwater in deze gebieden kunnen toenemen. Dit kan ertoe leiden dat de concentraties aan calcium en bicarbonaat (basen) in het oppervlaktewater afneemt als gevolg van verdunning.
	Verspreiding vormt geen probleem: er zit behoorlijk wat schieraal (geslachtsrijpe aal) in het Naardermeer, die uit wil trekken naar zee. De molen is visveilig, maar vormt wel een migratiebarrière. Het geringe lek van het scheprad is voor vislarven (in het bijzonder glasaal) die het Naardermeer in willen trekken een belangrijke passeermogelijkheid. De defosfatering is niet visveilig voor vis die het Naardermeer in wil trekken. Voor de visstand in het Naardermeer zijn intrekmogelijkheden vooralsnog niet vereist en voor volwassen bodemwoelers (brasem/ karper) zijn ze ook niet gewenst, in verband met de KRW-visdoelen.
	Verwijdering vormt een probleem: er is sprake van vraat door kreeften en ganzen. In de zienswijze die Natuurmonumenten heeft ingediend op het ontwerp N2000-beheerplan Naardermeer valt te lezen dat er sprake is van “dermate grote aantallen ganzen dat in sommige delen van het Naardermeer een complete kaalslag heeft plaatsgevonden”. Ganzenvraat is een belangrijke oorzaak van de achteruitgang van riet dat als (mogelijk) broedgebied dient voor onder andere purperreiger, snor en grote karekiet. Het beheer en onderhoud is wel goed afgestemd op de N2000 en KRW doelen.
	Organische belasting vormt geen knelpunt voor de kwaliteit van het watersysteem. Er zijn geen lozingen aanwezig van organisch materiaal en het beheer- en onderhoud in het Naardermeer wordt op een voldoende natuurvriendelijke wijze uitgevoerd.
	Toxiciteit vormt geen probleem. Macrofauna scoort goed; ook soorten die gevoelig zijn voor toxines. Bioassays laten geen effect zien.

SGBP 1 en 2 maatregelen die (deels) zijn uitgevoerd

SGBP 1 en 2 maatregelen in planvorming

SGBP 1 en 2 maatregelen die zijn gefaseerd

SGBP 1 en 2 maatregelen die zijn ingetrokken of vervangen

Nieuwe maatregelen voor SGBP3 tov totaal aantal maatregelen

Motivering KRW status en herbegrenzing

In het Naardermeer is een stukje van de Meerlanden dat niet via het meer afwatert van het waterlichaam afgehaald en een aanpassing gemaakt in de geometrie omdat de hydrologische afwateringsgebieden wijzigen als gevolg van het aanleggen van nieuwe kunstwerken.

Monitoringswensen

In dit waterlichaam wordt de vegetatie 1 keer per 3 jaar gemeten. Macrofauna wordt 1 x per 6 jaar gemeten. Fytoplankton wordt 1 keer per 3 jaar gemeten. Vis wordt 1 x per 3 jaar gemeten. Daarnaast worden maandelijks verschillende fysisch chemische parameters gemeten in het waterlichaam en het inlaatwater van het waterlichaam. De ontwikkeling van uitheemse rivierkreeft moet gemonitord worden, omdat deze een mogelijke bedreiging vormen voor een gezond ecosysteem. Monitoring van (veranderingen in) grondwaterstanden, fosfor, ijzer en zwavel in kwelwater en fosforconcentraties in percelen wordt geadviseerd om de effecten van de peilwijzigngen in de bufferzone en het Naardermeer zelf te volgen.

ESF 1: Productiviteit

Fosforbelasting per bron (bar) en kritische belasting (rode stip is berekend met PCDitch, roze stip met PCLake).

ESF 2 en 4: Lichtklimaat en waterdiepte

Lichtklimaat in plassen obv extinctie tussen 2010 en 2019 of Waterdiepte in sloten.

Lichtklimaat in plassen obv extinctie tussen 2010 en 2019 of Waterdiepte in sloten.

ESF 1 en 3: Waterbodem

Nalevering en voedselrijkdom waterbodem.

Brondata: water- en stoffenbalansen

Brondata: Monitoringsresultaten uit meetprogramma`s fysisch-chemie en hydrobiologie

Brondata: Monitoringsresultaten uit meetprogramma waterbodemchemie

EKR scores op alle deelmaatlatten in de tijd